Uyanıklık fırsatı görür. Zekâ, fırsatın arkasındaki hesabı çözer. Akıl ise o fırsatın değerlendirmeye değer olup olmadığını sorgular. Hayatta neyi elde ettiğiniz kadar, onu elde ederken nasıl bir insana dönüştüğünüz de önemlidir.

Uyanık mısınız, zeki misiniz, akıllı mısınız? Bu kavramların arasında derin bir fark olduğunu biliyor muydunuz?

Gündelik hayatta bu üç kavramı birbirinin yerine kullanıyoruz. İşini bir şekilde gördürenlere akıllı, başkalarının göremediği bir açığı kullanarak kazanç sağlayanlara zeki diyoruz. Bir insanın kendi çıkarını koruyabilmesini, hemen her durumda onun zihinsel üstünlüğünün kanıtı sayıyoruz. Hele bir de para kazanmış, mevki edinmiş ya da başkalarının önüne geçmişse, nasıl yaptığını sorgulamaya pek ihtiyaç duymuyoruz.

Oysa hızlı davranmak, birkaç adım sonrasını hesaplayabilmek ve doğru olanı seçebilmek birbirinden farklı yeteneklerdir. Bir insan çok uyanık olabilir ama düşüncesizce yaşayabilir. Çok zeki olabilir ama zekâsını aşağılık amaçlara hizmet ettirebilir. Bütün hesapları doğru yaptığı hâlde hayatını yanlış bir temel üzerine kurabilir.

Bu yazıda uyanıklık, zekâ ve akıl derken kastettiğim ayrım tam olarak budur.

Uyanıklar reaktiftir. Fırsat ve tehditlere hızlı reaksiyon verirler. Ortamdaki bir boşluğu hemen fark eder, kendilerine yönelen tehlikeyi çabucak sezerler. Nereden bir kazanç sağlayabileceklerini, ne zaman öne atılmaları ve ne zaman geri çekilmeleri gerektiğini anlık olarak kestirebilirler. Uyanıklığın dünyası, şimdi ve hemenle sınırlıdır.

Bu anlamıyla uyanıklık, hayvani bir reflekse yakındır. Hayatta kalmaya, elde etmeye ve tehlikeden kaçınmaya yöneliktir. Uzun uzun düşünmeyi gerektirmez. Bazen insan, yaptığı şeyin sonucunu henüz kavramadan harekete geçmiş olur. Fırsat kaçmasın, başkası önce davranmasın, elindeki kendisinde kalsın ister.

Uyanık insanın temel sorusu şudur: “Buradan ne çıkarabilirim?”

Zeki insan ise fırsat ve tehditlerin bir ya da birkaç adım sonrasını hesaplayabilir. Görünenin arkasında başka bir düzenek bulunabileceğini düşünür. Her kolay kazancın gerçekten kolay olmayacağını, her açık kapının güvenli bir yere çıkmayacağını bilir. Kapandaki peyniri görür ama yalnızca peynire bakmaz. Kapanın nasıl çalıştığını da anlamaya çalışır.

Tecrübe, bu hesap yeteneğini keskinleştirebilir. Daha önce karşılaştığı insanlar, uğradığı kayıplar ve yaptığı hatalar, insana benzer durumları daha erken tanımayı öğretir. Uyanığın hemen atıldığı yerde zeki insan durabilir. Bekler, gözler, ihtimalleri tartar. Bugünkü kazancın yarınki maliyetini hesaplar.

Fakat burada önemli bir sorun vardır: Bir davranışın sonuçlarını hesaplayabilmek, o davranışın doğru olup olmadığını önemsemek anlamına gelmez. Zekâ, insanın amaçlarına ulaşmasını kolaylaştırabilir; amaçlarının değerli olmasını garanti etmez. Dolandırıcılık da planlama gerektirir. İhanet de incelikle hazırlanabilir. Bir kötülüğün ustalıkla yapılmış olması, onu iyiliğe dönüştürmez.

Akıllı insanın ayrıldığı yer burasıdır. Akıllı, evrensel doğrulara karşı duyarlıdır. Kendi çıkarını düşünürken davranışının insanlık bakımından ne anlama geldiğini de sorgular. Kısa vadede kazandırsa bile uygun olmayan, insana yakışmayan davranışlardan uzak durur. Yapabilecekleri ile yapması gerekenler arasında bir ayrım bulunduğunu bilir.

Onun hesabında hak, adalet, dürüstlük ve insan onuru da vardır. Bunlar, işler iyi giderken sergilenecek süsler değildir. Asıl işlevlerini, insanın çıkarıyla çatıştıkları zaman gösterirler.

Bir odada, masanın üzerinde bir külçe altın bulunduğunu düşünün.

Uyanık, altının sahibi odadan çıktığı zaman altını alır. Önündeki fırsatı görmüş ve değerlendirmiştir. O anda yakalanmamış olması, onun için yeterlidir.

Zeki, altının sahibi odadan çıkar çıkmaz harekete geçmez. Geri dönüp dönmeyeceğini, odada kamera bulunup bulunmadığını, kendisini gören bir tanık olup olmadığını hesaplar. Altını aldıktan sonra onu nasıl saklayacağını, nasıl elden çıkaracağını ve kendisine ulaşılıp ulaşılamayacağını düşünür. Zarara uğramayacağına yeterince inanırsa altını alır.

Akıllı ise altının sahibi geri dönsün ya da dönmesin, odada kamera bulunsun ya da bulunmasın, kendisine ait olmayan bir şeyi almanın hırsızlık olduğunu bilir. Kimsenin görmediği bir yerde de başkasının hakkı vardır. Yakalanma ihtimalinin ortadan kalkması, hırsızlığı doğru hâle getirmez.

İnsanın karakteri, yanlış yapmasının önünde hiçbir engel kalmadığında neyi tercih ettiğiyle ortaya çıkar.

Bir diğer örnek, yalandır.

Uyanık insan, köşeye sıkıştığında kendisini kurtaracak ilk yalana başvurabilir. O anki baskıdan kurtulmak ister. Söylediğinin yarın neye yol açacağını fazla düşünmez. Bugünü kurtarsın yeter.

Zeki insan, kolayca ortaya çıkacak bir yalan söylemekten kaçınır. Ayrıntıları birbirine uydurmaya, açık vermemeye ve gerektiğinde kendisini savunabileceği bir hikâye kurmaya çalışır. Söylediği yalanın sürdürülebilir olup olmadığını hesaplar.

Akıllı insan ise gerçeği çarpıtmanın, karşısındaki insanın doğru bilgiyle karar verme hakkını elinden aldığını bilir. Yalanı, yakalanıp yakalanmama meselesine indirgemez. Bedeli olduğu zaman da dürüst kalmaya çalışır. Hata yaptıysa onu başka bir yanlışla örtmek yerine sorumluluğunu üstlenir.

Çünkü sürekli kendisini kurtarmaya çalışan insan, bir süre sonra kurtarmaya değer bir karakteri kalıp kalmadığını da düşünmelidir.

Bu ayrımı iş hayatında da görebilirsiniz. Bir çalışanın emeğini kendi başarısı gibi sunmak, müşterinin bilgisizliğinden yararlanmak ya da bir anlaşmanın açığını karşı tarafın aleyhine kullanmak mümkündür. Bunların bazıları kısa vadede kazandırabilir. Hatta bunları yapanlar, çevrelerinden becerikli ve iş bitirici olduklarına dair övgüler de alabilirler.

Fakat bir insanın her fırsatı kendi lehine çevirmesi, onun güvenilmeye değer olduğunu göstermez. Başkasına yaptığını, şartlar uygun olduğunda size de yapabilir. Bugün sizin çıkarınıza hizmet eden ilkesizliğin, yarın sizin aleyhinize çalışmasına şaşırmayın. İlkesiz insanın sadakati, çıkarının yönüne bağlıdır.

Elbette insan, hayatın akışı içinde bu üç tutumdan birine zaman zaman bürünebilir. Korktuğunda refleksleriyle hareket edebilir, rekabet ederken hesaplarına fazla gömülebilir, zor bir anda doğru bildiğinden uzaklaşabilir. Hiçbirimiz her davranışımızda aynı olgunluğu göstermiyoruz. Ama tekrar eden tercihlerimiz, karakterimizin hangi yönde ağır bastığını ortaya koyuyor.

Yanlış yaptığınızda ne yaptığınıza bakın. Sadece yakalandığınıza mı üzülüyorsunuz? Bir dahaki sefere daha iyi gizlemeyi mi düşünüyorsunuz? Yoksa yaptığınız şeyin yanlışlığıyla yüzleşip onu düzeltmeye mi çalışıyorsunuz? Bu sorulara verdiğiniz cevap, kendiniz hakkında anlattığınız hikâyeden daha açıklayıcıdır.

Uyanıklar içgüdüseldir. Zekiler analitiktir. Akıllılar ise bilge ve etiktir. İnsanın uyanıklığa da zekâya da ihtiyacı vardır. Tehlikeyi fark etmeli, kandırılmamalı, sonuçları hesaplayabilmelidir. Fakat bütün bu yeteneklerine yön verecek bir doğruluk anlayışı da bulunmalıdır. Aksi hâlde zihni geliştikçe, yanlışlarını daha ustaca yapmayı öğrenir.

Hayat, elinize geçen her şeyi almanız gereken bir yarış değildir. Bazı kazançların bedeli, kazandığınız şeyden büyüktür. Bazen önünüzdeki altına el uzatmamak, çıkarınıza yarayacak bir yalanı söylememek ve kimsenin fark etmeyeceği bir haksızlıktan vazgeçmek gerekir.

Şimdi kendinize sorun: Önünüze bir fırsat çıktığında yalnızca onu nasıl değerlendireceğinizi mi düşünüyorsunuz, yoksa onu değerlendirmenin doğru olup olmadığını da mı?

Uyanık mısınız, zeki misiniz, akıllı mısınız?

About The Author